مروري بربايدها و کارکردهاي نظام آموزش درآغازهزاره سوم

تحکيم بنيان ها وساختارنظام آموزش موجب ارتقاي کيفي وکمي تعاملات اجتماعي، اقتصادي و سياسي در داخل و موجب صلح و توسعه پايداروآينده اي همراه با اميد براي جامعه بشري درابعاد بين المللي و ساختارروابط بين الملل است. دراين بين هزينه هاي سنگين آموزش و پژوهش و محدوديت منابع و امکانات در کشورهاي در حال توسعه اقتصادي؛ توان اين گروه از کشورها را براي شرکت درعرصه رقابت هاي علمي و در نتيجه اقتصادي ، سياسي و فرهنگي از آنان سلب کرده است. همين موضوع محاسبات دقيق وهوشيارانه هزينه –فايده را براي مديريت و برنامه ريزي اين فعاليت ها ضروري مي سازد. مطالعه سوابق ومرورسيرتحول نهادهاي آموزشي، رسالت، اهداف، ماموريت ها وکارکردهاي آنها، خصوصا در سطح حوزه آموزش عالي ازآنچه که هست تا آنچه که بايد باشد، قدمي کوچک  براي تبيين جايگاه و اهميت آموزش بطور اعم و بطور اخص زمينه وفرصتي مناسب براي بازنگري و تعريف مجدد رسالت، اهداف، ماموريت ها و کارکرد نظام آموزش عالي و يافتن ايده هايي نو دراين باره است.

کليد واژه: آموزش،آموزش عالي، توسعه، فناوري، تکامل اجتماعي

 
 مسئله:
           توسعه و تکامل جوامع بدون شک مرتبط  با نهادينه شدن نظام آموزش و ميزان درک و پذيرش متقابل نظام اجتماعي ازآن است. براي مثال نقش و سطح حضورنهاد هاي آموزشي و پژوهشي در تصميم سازي و تصميم گيري و اهميت ميزان تعامل موجود براي بهره گيري ازآنها است.
علاوه بر اين امروزآموزش با تکيه برفناوري، زمينه اي جديد از امکانات و اميد ها را پيش روي کشورها و جوامع در حال تو سعه اقتصادي فراهم کرده است. براي مثال دراين ارتباط بهره گيري ازفناوري هاي نوين آموزشي مي تواند نه تنها به حوزه آموزش، تحقيق و پژوهش ابعاد تازه اي ببخشد، براي مثال، آنرا ازانحصارنظام سلطه رهايي دهد، بلکه مي تواند برموانع محلي مقاوم درمقابل تحقيق، تتبع ونوآوري، براي مثال عقايد وفرهنگ ها ي باطل، جزم انديشي و کم باوري ،توانايي متفاوت پذيرش در ميان نسل ها،  جوامع ومحيط هاي جغرافيايي مختلف و... نيز فائق آيد. اين فضاي جديد خود نيازمند مطالعات و کارهاي پژوهشي عميق و براي تعريف هاي جديد است. 
مطالعه ومرورتاريخي، رسالت ، اهداف ، ماموريت ها و کارکرد نظام آموزش در ايران، زمينه موثري براي ارزيابي نتايج و نيز فرصتي مناسب براي شناخت توانايي ها،  فرصت ها وتهديد ها وفراهم سازنده زمينه براي درک بهترمفهوم امروزين رقابت و برتري است که خود موضوعي بسيار پيچيده و متحول است. براي مثال شناخت و تعامل پيچيدگي هاي شرايط جديد درروابط بين الملل وپديده جديدي چون ظهورشرکت هاي چند مليتي و فرا مليتي و ادغام آنها خبرازشرايط جديد دررقابت و برتري مي دهد. شرايطي که اجازه مي دهد رقباي ايدولوژيک ديروزهمچون امريکا و چين امروز به راحتي در بازارهاي يکديگر حضور يابند و حتي در قلمرو سنتي يکديگرازحق سرمايه گذاري و مالکيت برخوردارشوند. اين تحولات که در همه زمينه ها داراي شواهدي هستند ما را نيازمند بازنگري ساختارومحتواي نظام فعلي آموزش و بهره گيري ازمفاهيم جديد براي تقويت توانايي ها و فراهم سازي حضور موثرومقتدردرجهان متحول امروزمي نمايد.
در چنين شرايط جديدي، بازنگري رسالت، اهداف، ماموريت ها و کارکرد نظام آموزش خصوصا آموزش عالي و دانشگاه ها به عنوان يک جريان پويا، راهنما ومرجع؛  يک نياز ضروري براي همه جوامع براي حصول تکامل ، توان رقابت وابرازبرتري است. چنين فرايندي نيازمند تحول و به روز کردن نگاه به مقوله آموزش و تطابق آن با نيازهاي جامعه  از يک سو واز سوي ديگر نهادينه کردن اهميت و ارزش اساسي نظام آموزش وهم جهت ساختن اين دو است.
براي مثال در بعد خرد؛ عليرغم سابقه بيش از 70 سال آموزش عالي در کشور، تام و تمام نبودن موفقيت هاي اقتصادي، اجتماعي و سياسي در جامعه امروزما و  فقدان و يا کمرنگي نقش بنياد ها ي آموزشي و پژوهشي درتعامل با نهاد هاي تصميم گير براي توليد علم وتحليل اطلاعات، ابهام زدايي از مجهولات فضاي تصميم گيري و درنتيجه ضعف درارايه راهکار ها و پيشنهادات مناسب براي پيشگيري از هزينه گزاف جريان سنتي تجربه وخطا، نشان ازخلاء حضورسازوکارهاي لازم ونبود ارتباط منطقي و بنيادين بين نظام آموزش ونيازهاي جامعه دارد.
در بعد کلان، چالش هاي فرا روي جوامع درحال توسعه اقتصادي  به موازات  پيشرفت هاي علمي کشورهاي توسعه يافته اقتصادي افزايش يافته و وتظاهرآشکاراين تفاوت ها درچرخه فعاليت هاي فناوري پيشرفته و آثارآن برموازنه روابط سياسي،فرهنگي، تجاري و اقتصادي اين جوامع درابتداي هزاره سوم مسيحي قابل توجه است. چنين فاصله اي چالش هاي اساسي را براي ساختار ونظام آموزش و پژوهش و بالطبع براي نظام هاي سياسي ،فرهنگي ، تجاري و اقتصادي کشورهاي درحال توسعه فراهم آورده است وکشورما نيزازگزند اين چالش ها درامان نيست. ما ناگزيرازمطالعه اين تحولات و جدي گرفتن آنها  و يافتن راهکارهاي مناسب براي مديريت آن هستيم.
اين مسئله بستراساسي است  که ازصعوبت وعمق چالش هاي فرا روي کشورهاي درحال توسعه اقتصادي در رابطه با کشور هاي توسعه يافته اقتصادي سخن مي گويد. براي مثال توسعه ارتباطات از طريق شبکه هاي اينترنتي زمينه را براي ظهور نوع جديدي ازارتباطات فراهم کرده است که مي تواند منجربه تحکيم تسلط حاکمان شاهراه هاي ارتباط بين المللي برجهان شود، اين بدين معني است که امروزمرزهاي جغرافيايي، مظاهرو مواريث فرهنگي،جناح ها و دسته بندي هاي سياسي، منافع اقتصادي و... بدون جابجايي لشگرها ، عدوات جنگي و هزينه هاي معمول در اين خصوص دست بدست مي شود. در اين خصوص براي مثال کافي است به سرمايه گذاري هاي چيني ها در سالهاي اخيردر آمريکاي شمالي و يا حتي آفريقا توجه کنيم  که چگونه منافع سنتي کشورهاي ذينفع اروپايي همچون فرانسه و بلژيک را به خطرانداخته است(اکرمي، 1386).
          عمق و گستردگي مشکلات ياد شده چه در بعد خرد و چه در بعد کلان ساماندهي مجدد دانسته ها، بازسازي شناخت فعلي وتحليل مجدد فرصت ها و تهديد ها و چالش هاي فرا روي جوامع درحال توسعه اقتصادي را ضروري مي سازد. درچنين شرايطي مطالعه شرايط موجود براي بازنگري و تدوين مجدد رسالت ها، اهداف، وراهکارها به منظورنهادينه کردن سازوکارهاي نظام آموزش، خصوصا درحوزه آموزش عالي، ازمهمترين و حياتي ترين جنبه هاي پرورش وهويت دادن به شخصيت و تمدن جامعه است که متاسفانه از روي غفلت به فراموشي سپرده شده است. براي  مثال در بعد خرد، به فراموشي سپردن اهميت اصل آموزش رايگان، که ضمانتي بزرگ براي کشوردرحال توسعه ما براي حضوردرعرصه رقابت درجهان امروزاست در حالي که در اغلب کشورها ي پيشرفته جهان آموزش اجباري رايگان يک اصل اساسي براي پرورش و تربيت نونهالان و نوجوانان است. چرا که هزينه عدم آموزش نسل جوان به مراتب سنگين تر ازهزينه هاي آموزش رايگان است.
و در بعد کلان هم ا ين مسئله تاکيدي براي نماياندن ضرورت تعجيل در اقدام براي درک متقابل و تفاهم بين افراد و جوامع است. يا حتي فرصتي براي شناخت خويش ويا ارزيابي اي ازتوانايي ها براي شرکت درميدان رقابتي اي است که امروزبي تعارف مرزهاي جغرفيايي  را درنورديده و براي هيچيک از اعضاي اين جها ن پهناور حاشيه امنيتي نگذاشته است به نحوي که اسباب حيات و يا ممات،عزت و يا ذلت کشورها وجوامع بدان بستگي دارد.

مروري برگذشته، راهي که بدون مقدمه برگزيده شد:
          توجه نخبگان جامعه سنتي ما، به پيشرفت هاي شگرف فني و صنعتي کشورهاي اروپايي، خصوصا انگليس، فرانسه وروسيه تزاري، درخلال قرون 18 و19، تنها به واسطه رويارويي اجباري با کشتي هاي جنگي،ادوات واسلحه گرم وآتشين و درجبهه هاي نبرد با  کشورهاي استعمارگرمتجاوزجلب شد. زماني که همراهي کشتي هاي جنگي با کشتي هاي تجاري وعرضه توليدات انبوه توسط صنايع جديد تحت حمايت نيروي نظامي شيوه اي معمول براي کشورهاي سلطه گربود.
بزرگ مرداني چون قائم مقام فراهاني و ميرزا تقي خان اميرکبيردرواکنش به اين شرايط وبراي زدودن ضعف و فاصله موجود و کشف علل عقب افتادگي ها و درک علل پيشرفت سريع فني و صنعتي درکشورهاي اروپايي، راهکارهايي را ازدوطريق پي گرفتند. نخست درزمان عبا س ميرزا و به مشاورت قائم مقام اعزام برخي ازمستعدين (1190ه ش) براي فراگيري علوم جديد خصوصا طب در دستورکارقرارگرفت. دومين راهکارکه درزمان اميرکبيرمورد توجه قرارگرفت، ايجاد مدارسي بود که با بهره گيري ازالگوي مدارس اروپايي طراحي شده بود و البته وجود اين مدارس(1230ه ش)، با توجه به تاسيس برخي مراکز آموزشي توسط مسيونرهاي مذهبي که ابهاماتي در خصوص اهداف حضورآنها قابل تصوربود، ضرورت مضاعف يافت. در جمعبندي نتايج حاصل از راهکارهاي ذکر شده، پربيراه نيست اگر دانش آموختگان بازگشته ازخارج را درعمل سرمايه هاي با ارزشي براي بنيان گذاري اولين مراکز آموزش عالي، همچون دارالمعلمين مرکزي ( دانشگاه تربيت معلم تهران در سال 1298 ه- ش) و دانشگاه تهران (در سال1313 ه- ش) به عنوان نخستين مراکزدانشگاهي ونخستين مديران ايراني وزارت خانه ها، صنايع و تشکيلات اداري به سبک نوين کشوربه حساب آوريم.
 اگر چه دانشگاه ها در تعاقب مدارس نوين که به يمن انقلاب مشروطه قانونمند شده بودند تاسيس شدند اما تاسيس آنها نيزهمانند شکل گيري مدارس جديد با هزاران مانع و مشکل روبرو بود. از لحاظ بعد کمي گسترش مراکزآموزشي عالي به سبب مشکلات سياسي و در گيربودن کشوربا جنگ و دخالت هاي بيگانگان به خوبي پيش نمي رفت و دانشگاه ها تقريبا دربرخي از مراکزاستانها تاسيس شدند. براي مثال دانشگاه اصفهان در سال 1325و با فاصله 12ساله از دانشگاه تهران، مشهد در سال 1328 و دانشگاه تبريزدرسال 1328و هر يک با اختلاف 15سال از تاسيس دانشگاه تهران تاسيس گرديدند. علاوه بر اين نظام آموزش عالي در لواي نظام آموزش نوين دربعد کيفي و محتوايي هم با مشکلاتي روبرو شد. مشکلاتي که رسالت، اهداف ، ماموريت ها و کارکرد هاي نهاد هاي آموزشي ما را گمراه ، مغشوش و سر در گم مي کرد. در نتيجه همانگونه که ارزش هاي انقلاب مشروطه در سايه دست اندازي و دخالت هاي استعمارگران خارجي ، کوته بيني ، ببي کفايتي ، قدرت طلبي و خيانت ورزي صاحب منصبان داخلي و فقدان زيرساخت ها و مقدمات لازم و جامعه مصيبت ديده و گرفتار، فرصت تجلي نيافت، نظام آموزش نوين کشور وخصوصا آموزش عالي کشورهم بي هدف و بدون حمايت هيات حاکم و عدم انطباق با واقعيات موجود سردر گم براي مدتها بي هدف و بي حمايت رها شد. به عبارت ديگراعزام دانش جويان براي آشنايي با علوم جديد ودر تعاقب آن تاسيس و گسترش مدارس و دانشگاهها به سبک جديد که قراربود کارکردي فراترازمکتب ها وحوزه هاي آموزشي و پژوهشي سنتي داشته باشد، اقداماتي منفعک از واقعيات جامعه آنروز از کار درآمدند و به همان سرنوشتي  که انقلاب مشروطه گرفتارشد گرفتار شدند. به عبارت ديگر دوره خمودگي سبب سکون وفطرت چند دهه اي نظام آموزشي درقالب ساختارهاي مدرن شد. راهي که بي مقدمه در پيش گرفته شده بود؛ بدون توجه به رسالت، اهداف ، ماموريت ها و کارکرد نظام آموزشي در جامعه ايران آنروز، بي مقدمه هم رها شد.  راهي که حتي مي توان با جرات آنرا ريشه بسياري از مشکلات امروز نظام آموزشي ما چه به صورت کمي و چه بصورت کيفي و جايگاه و اعتبارمغفول مانده آن در دوران معاصر تلقي کرد. در نتيجه رسالت، اهداف ، ماموريت ها و کارکرد نظام آموزش عالي امروز ما  متاثر از پي ريزي سست و بي بنياد ابتدايي آن است. ابتدايي که مي بايد اين نهاد مهم با تکيه بر مقدمات زماني و مکاني متکي بر آينده نگري بنياد مي شد. نظام آموزشي نوين نه بر اساس نياز هاي اجتماعي جامعه ما و بلوغ علمي جامعه ما بلکه مبتني براجبارو مصلحتي که از سوي برخي ازبزرگان آينده نگر و دلسوز که در جريان سير تحولات علمي در جهان بودند و تنها بر دوش عده معدودي از نخبگان پي گذاشته شده بود. توانايي هاي علمي، فني، اجتماعي واقتصادي محدود بود ونظام جديد بي ارتباط با نيازهاي اجتماعي و فرهنگي و سياسي جامعه آنروزما بود، به عبارت ديگرساختارهاي نهادي فرهنگي و اجتماعي معمول آن عصرتمايلي براي ايجاد تعامل با نظام جديد و پي آمد هاي آن نداشتند. لذا بنياد چنين نظامي بسيار شکننده بود چنانکه با حضورافراد مطلع، دلسوز و آينده نگر نظام آموزش رونق مي گرفت وبا غيبت آنها نظام آموزشي و علم اندوزي و توليد علم دچاررکود مي شد ويا به سايه ميرفت... و اين ميراثي شد که عليرغم همه ادعا ها در طول ساليان ادامه يافته است اگر چه در بعضي برهه ها اين جانبداري ها اشکال متفاوتي به خود گرفته است. نگاهي به سيرپر افت و خيزارزش واعتبار دانشگاهها ، مراکز تحقيقاتي ودانشگاهيان در تصميم سازي، برنامه ريزي و مديريت و اعتبارو نقش آنان در سياست، اقتصاد ومسايل اجتماعي يکصد سال اخيربازگو کننده شرايطي است که اين نخبگان درآن بسربرده اند.
عدم بازگشت عده قابل توجهي از دانشجويان اعزامي به دليل ياس از پيدا کردن جايگاه مناسب ويا اکتساب زمينه لازم براي اعمال توانايي ها و استعدادهايشان تنها شمه اي از اين ماجرا است وشاهدي بربي ثباتي جايگاه و اعتبارضعيف اين نهاد است. نکته ديگر متاثربودن برنامه ها وعملکرد نظام آموزشي خصوصا آموزش عالي از شرايط سياسي،فرهنگي ، اجتماعي و اقتصادي وتصميم گيري و برنامه ريزي تحت شرايط فوق و دورازنگاه بهره ورانه با توجه به امکانات و منابع محدود و ضرورت حد اکثر سازي بهره وري درکشوربراي تامين و حصول اهداف و نيازهاي استراتزيک و حياتي سياسي است. براي مثال اولين اعزام (1190ه ش) شامل 2 دانشجو بود که يکي براي فراگيري طب براي خدمت در دربار و ديگري براي فراگيري نقاشي و به  همان منظوراعزام شده بود. اين اعزام درحالي اتفاق افتاد که درهمان زمان و پيش از آن نيزکشوروخصوصا درباربه شدت به متخصص درزمينه مالي نياز داشت وبراي سامان دهي به امور مالي از مستشاران خارجي استفاده مي شد. اين واقعه تاريخي متاسفانه گوياي درس هاي ناگرفته ما ازتاريخ براي دوره معاصرنيزهست. مثال معاصر آن ابهامات اساسي در برنامه ريزي آموزشي و ساختارهاي نظام آموزشي امروزکشوراست، که حاصل آن رشد سر سام آور بيکاري ، نارضايتي شغلي و حدر رفتن سرمايه عظيم وخدادادي نيروي جوان براي فراگيري رشته هاي تحصيلي است که در عمل کار گرفته نمي شوند. سرمايه انساني که اسيربي برنامگي ها و روزمره گي ها ي نظام سنتي و بي بهره از جريان علم درتصميم گيري و تصميم سازي است.
اين شواهد بيانگرضرورت عاجل براي بازنگري رسالت، اهداف ، ماموريت ها وراهکارها درنظام آموزشي از سويي و از سوي ديگر نهادينه کردن ارزش آموزش و جايگاه نظام آموزش است. تصميمي که بنياد همه تحولات اساسي جامعه امروزما خواهد بود. ابهام در نقش اجتماعي دانشگاه، جايگاه وارتباط دانشگاه با سايرسطوح اجتماعي واقتصادي، بطورمثال ارتباط آن با تصميم سازي و تصميم گيري، تحقيق و توسعه، مثال هايي ازاين جمله اند.

نتيجه گيري:
         دانشگاه اگر چه معنايي امروزين براي منظوري قديمي در ايران است، اما به سبب رشد يک بعدي و فقدان تعامل تنگاتنگ نظام آموزش با تکامل اجتماعي وسياسي جامعه، هنوزمعنايي ملموس چه دررسالت، اهداف، ماموريت و کارکرد دربين طبقات مختلف  اجتماعي کشورمان نيافته است. به همين سبب، انتظارات وتوقعات روشن و مشترکي نيز نسبت به ماهيت وعملکرد آن از منظراجتماعي وجود ندارد.
براي مثال، سردرگمي، سطح تعامل و پيچيدگي ارتباط ، فرم و محتوي ارتباط دانشگاهها  با ساير نهاد ها، حلقه هاي ارتباط قبلي و بعدي، دولتي ها و غير دولتي ها، بهره دهنده ها و بهره گيرنده ها، ما را با اين واقعيت آشنا مي سازد که تلاش هاي معني داري، براي تبيين رسالت،  اهداف، ماموريت ها وکارکرد نظام آموزش عا لي و بطور اخص دانشگاه ها و جايگاه آنها، عليرغم سياست هاي رسمي اعلام شده توسط نهاد هاي مسئول براي تحکيم کارکرد هاي آن، بعمل نيامده ويا مغفول گذارده شده است.
اين بيان صريحي است براي پاسخ به سرگرداني آموزش عالي و جايگاه آن در کشورما، آنچه که اعتباروارزش آموزش عالي و توليدات آن را چه درقسمت نرم افزاري و چه در مرتبه سخت افزاري در بوته ابهام فرو برده است. آنچه که مي تواند جريان تمدن سازو جامعه متمدن را از جامعه اي بري از تمدن و غير متمدن معرفي نمايد. آنچه که يک جامعه پويا ودانش ساز، دانش آموز ودانش اندوزرا از جامعه اي منفعل و بي توجه، فراموش کار وغفلت زده متمايزسازد.

*عضو هيات علمي وزارت علوم و رئیس پژوهشکده فرهنگ وتوسعه  پژوهشگاه فرهنگ و هنر 

منابع و ماخذ :

 حسن خادم. آموزش عالي\نظام آموزش و پرورش ايران، 12 بهمن 1383
http://daneshnameh.roshd.ir/mavara/mavara-index.php
 حسن رضا رفيعي ، روز نامه ايران، دوشنبه 10 مرداد 1384
دکتر جواد صالحي اصفهاني. (2005).  منابع انساني در ايران پتانسيل ها و چالش ها   
         مطالعات ايرانيان شماره 38 ، اول مارس صفحات 117-147
www.ingentaconnect.com/content /routledg/cist/2005

Akrami, F.(2007).Foreign Direct Investment in Developing   
              Countries.Fribourg University Press.  
Chang, H.J. and I. Grabel. (2004). Reclaiming Development . An    
              Alternative Economic Policy Manual. London: Zed Books.
Hobson , J.M .(2004). The Eastern Origins of Western Civilisation.
              Cambridge University Press.