جوانِ امروز در محاصره چهار بحرانِ روانی و معیشتی!/می‌خواهد “زنده بماند” و نه اینکه “زندگانی” کند!
جوانِ امروز در محاصره چهار بحرانِ روانی و معیشتی!/می‌خواهد “زنده بماند” و نه اینکه “زندگانی” کند!

دانانیوز:امروز در تهران، خریدهای قسطی دیگر برای خریدِ یخچال و تلویزیون یا سرمایه‌گذاری نیست؛ خرید اقساطی به درونِ یخچال و کمدِ لباسِ روزمره نفوذ کرده است. نیروی کاری که در روزِ بیستم ماه پولِ نقدی در کارتِ بانکی‌اش ندارد، برنج، روغن، پنیر، مرغ و خریدِ سوپرمارکتی‌اش را چهارقسطه از اسنپ‌مارکت و دیجی‌کالا می‌خرد؛ کرایه اسنپِ رفتن به سر کارش را با اعتبارِ ماهانه پر می‌کند؛ و اگر کفشش پاره شود یا به یک شلوار و کاپشنِ ساده برای زمستان نیاز داشته باشد، چاره‌ای جز خریدِ چهارقسطه با این اپلیکیشن‌ها ندارد.

اما تراژدیِ اصلی جایی رخ می‌دهد که حتی با دو شیفت دویدن هم، دخل و خرج به هم نمی‌رسد. اینجاست که نسلِ جدیدِ شاغلان در تهران، برای سرِ پا ماندن، دست به دامانِ «زندگیِ قسطی و اعتباری» می‌شوند؛ پدیده‌ای که با گسترشِ پلتفرم‌های «الان بخر، بعداً پرداخت کن» مثل اسنپ‌پی، دیجی‌پی، ترب‌پی، تارا و ازکی‌وام به شکلِ روزمرهِ زندگی در پایتخت تبدیل شده است.

این مکانیسم، فرد را واردِ یک «چرخه‌ی تکرارشونده و تلهِ مقروضیتِ دائمی» می‌کند. در روزِ اولِ ماه بعد، هنوز پیامکِ واریزِ حقوقِ ۳۰ یا ۳۵ میلیونی روی صفحه گوشی نیامده، ده تا پانزده میلیون تومان از آن باید بابتِ قسطِ اول و دوم و سومِ خوراکی‌ها، کرایه‌ماشین‌ها و لباس‌هایی که در ماه‌های قبل مصرف شده، به حسابِ اسنپ‌پی، دیجی‌پی و ترب‌پی برگردانده شود.

نتیجه این می‌شود که حقوقِ ماهِ جدید، قبل از آنکه اصلاً به دستِ فرد برسد، پیش‌خور شده و در همان روزِ اول یا دوم ماه تمام می‌شود؛ و او برای گذراندنِ بیست‌وهشت روزِ باقی‌مانده، دوباره مجبور است اعتبارِ جدید بگیرد و زیر بارِ قسطِ تازه برود. چرخه‌ای فرساینده که در آن، انسانِ شاغل همیشه یک ماه از زندگی‌اش عقب‌تر است و در مقروضیتِ مطلق دست‌وپا می‌زند.

وقتی خریدنِ یک پیراهن نو آرزو می‌شود و ترس از «بیمار شدن» کابوسِ شبانه

در چنین ترازنامه‌ای، دیگر هیچ جایی برای «تغییر» یا «خواسته شخصی» باقی نمی‌ماند. کسی که در این چرخه از تختِ خوابگاه به شیفتِ اول، از شیفتِ اول به شیفتِ دوم، و از آنجا به صفحه پرداختِ اقساطِ معوقه می‌دود، حتی جراتِ فکر کردن به تغییرِ شغل، یاد گرفتنِ یک مهارتِ جدید یا استراحت کردن را ندارد؛ چون تنها یک ماه بیکاری، به معنای پرت شدن به خیابان و قفل شدنِ تمام حساب‌های اعتباری اوست.

در این سبک زندگی، چیزهای بسیار ساده و بدیهی به آرزوهای دور و دراز تبدیل شده‌اند: خریدنِ یک دست لباسِ نو، یک جفت کفشِ جدید بدونِ قسط، یا خریدنِ ساده‌ترین وسیله شخصی. تمامِ سقفِ آرزو و تقلای این نسل در پایتخت، به این خلاصه شده که «فقط همین چرخِ روزمرگیِ فعلی بچرخد و امشب هم بگذرد».

اما این تعادلِ لرزان و بندبازیِ خطرناک روی طنابِ اقساط و اضافه‌کاری، تنها به یک شرط ادامه پیدا می‌کند: «اینکه هیچ اتفاقِ جدیدی نیفتد و کسی مریض نشود.» در تهرانِ ۱۴۰۵، که یک عصب‌کشی و پر کردنِ ساده دندان ۶ تا ۱۰ میلیون تومان و یک بیماریِ ساده و عکس‌برداری و دارو چندین میلیون تومان هزینه دارد، یک دندان‌دردِ ناگهانی، یک سرماخوردگیِ شدید که فرد را چند روز در تختِ خوابگاه زمین‌گیر کند، یا خراب شدنِ گوشیِ موبایلی که ابزارِ کار اوست، به تنهایی کافی است تا کلِ این معادله شکننده را فرو بریزد و او را به قعرِ بحرانِ مالی پرتاب کند.

سقوط به «زنده‌مانی» و لشکر «خوش‌حساب‌های گدا»

تصویرِ زیستِ روزمره در خوابگاه‌ها، حبس شدن در خانه پدری و دوندگیِ بی‌پایان میان شیفت‌های کاری، در تحلیلِ فرامرز توفیقی، فعال کارگری و کارشناس سبد معیشت، تنها یک نام دارد: «سقوط از زندگانی به زنده‌مانی».

او در گفت‌وگو با ایلنا، درباره وضعیتِ دستمزدها و بی‌ارتباط بودنِ دریافتیِ جوانان با سطحِ مهارتِ آن‌ها می‌گوید: «در ساختار فعلی بازار کار ایران، اساساً برای مهارت و تخصص به کسی مزد نمی‌دهند، بلکه بر اساس ظواهر به افراد بها می‌دهند؛ بنابراین نباید تصور کرد که به صرفِ داشتنِ مهارتِ بیشتر، دریافتیِ متفاوتی نصیبِ نیروی کار می‌شود. واقعیت این است که نه فقط در تهران و کلان‌شهرهایی نظیر مشهد، اصفهان، تبریز و شیراز که عنوانِ کلان‌شهر نیز برای آن‌ها بیش از اندازه بزرگ است بلکه حتی در شهرهایی مانند رشت، رامسر و تنکابن (شهسوار سابق)، شرایط به گونه‌ای رقم خورده که زندگی کردن با حداقل‌ها، به یک آرزو تبدیل شده است. »

جوانِ امروز در محاصره چهار بحرانِ روانی و معیشتی

این کارشناس سبد معیشت با اشاره به تأثیرِ مستقیمِ بحران‌های اقتصادی بر سلامتِ روانِ نسلِ جوان خاطرنشان می‌کند: «زمانی که مؤسساتِ بررسیِ اجتماعی اعلام می‌کنند اختلالات و فشارهای روحی و روانی در جامعه به شدت بالاست، نه‌تنها سخنِ گزافی نمی‌گویند، بلکه بخشی از واقعیت را نیز سانسور می‌کنند. به واسطه بحران‌های اقتصادی و استرس‌های مستمرِ ناشی از آن، جوانِ امروز دیگر از استانداردهای روانیِ سالمی که در جهان تعریف شده برخوردار نیست؛ کمااینکه کلیتِ جامعه نیز دیگر چنین استانداردی ندارد. در چنین شرایطی، انتظارِ برخورداری از استانداردهای سلامتِ روان از یک جوان، توقعی کاملاً بیهوده و غیرواقع‌بینانه است؛ چرا که این نسل به طور هم‌زمان با چهار بحرانِ فرساینده دست‌وپنجه نرم می‌کند: نخست، برآورده نشدنِ نیازهای اولیه زندگی؛ دوم، اضطراب و التهابِ دائمی درباره اینکه عاقبتِ او در این زیستِ ناپایدار چه خواهد شد؛ سوم، تقلای بی‌وقفه برای اینکه چگونه زندگیِ خود را سامان دهد؛ و چهارم، هراسِ مدام از اینکه چه کند تا بیش از این آبرویش خدشه‌دار نشود و معیشتش به بن‌بست نخورد. در محاصره چنین فشارهایی، چگونه می‌توان سراغی از یک زندگیِ سالم در ایران گرفت؟»

یک میلیارد تومان برای رهنِ چهاردیواری و ۳۰ تا ۳۵ میلیون تومان فقط برای «نمردن»

توفیقی در ادامه، وضعیتِ بازار مسکن و پیامدهای رانده شدنِ نیروی کار به حاشیه شهر را چنین تشریح می‌کند: «امروز در محله‌های سنتی و میانیِ تهران همچون بریانک، سلسبیل و کمیل، پیدا کردنِ یک واحدِ ۴۰ تا ۷۰ متری با رهنِ کاملِ ۵۵۰ تا ۶۲۵ میلیون تومان صرفاً یک استثنا و شانسِ کم‌نظیر است؛ چرا که برای رهنِ کاملِ یک خانه متوسط در پایتخت، باید نزدیک به یک میلیارد تومان سرمایه‌ی نقدی کنار گذاشت. در مقابل، اگر نیروی کار توانِ تأمین این ودیعه یا پرداختِ اجاره‌بها را نداشته باشد و ناخواسته به نقاط دورتر رانده شود، با تبعاتِ سنگینِ دیگری روبه‌رو خواهد شد. امروز کارفرمایان برای کاهشِ هزینه‌های جانبیِ خود، دیگر مانند گذشته در نزدیکیِ محل سکونتِ کارگران سرویسِ ایاب‌وذهاب ندارند و سرویس‌ها (در صورت وجود) صرفاً در چند مسیرِ اصلی تردد می‌کنند. در نتیجه، کارگر برای رسیدن به ایستگاهِ سرویس ناگزیر است یا هزینه مالیِ مضاعفی بپردازد و یا یک التهاب و استرسِ دائمی را تحمل کند؛ به این معنا که یا باید سپیده‌دم و بسیار زودتر از موعد بیدار شود و مسیرِ طولانی را پیاده طی کند، و یا هر روز یکی دو کورس با تاکسی برود تا تازه به سرویسِ کارخانه برسد.»

بنا بر محاسباتِ این فعال کارگری، حتی بدونِ در نظر گرفتنِ هزینه سرپناه نیز مخارجِ جاری، امکانِ زندگیِ متعارف را از فرد سلب می‌کند: «فرض کنیم جوانی یک میلیارد تومان ودیعه را تأمین کرده و مسکنی رهن کرده است؛ هرچند مسکن صرفاً چهاردیواری نیست و تهیه ملزوماتِ اولیه‌ای همچون یخچال، تلویزیون، فرش و مبلمانِ ساده نیز خود به سرمایه‌ای نزدیک به یک میلیارد تومان نیاز دارد. با این حال، اگر هزینه مسکن را به کلی کنار بگذاریم و فرض کنیم این جوان در داخلِ این خانه صرفاً می‌خواهد “زنده بماند” و نه اینکه “زندگانی” کند، تفریح را به طور کامل حذف کنیم و بگوییم در بخشِ درمان نیز به خوددرمانی روی می‌آورد، باز هم تجمیعِ چهار ردیفِ حداقلیِ خوراک، پوشاک، ارتباطات و حمل‌ونقل به رقمی می‌رسد که زندگی کردن را به یک آرزوی محال تبدیل و آن را به “زنده‌مانی” تقلیل می‌دهد؛ نقطه‌ای که در آن، جوان تنها به سپری کردنِ روزها فکر می‌کند تا ببیند در آینده چه رخ می‌دهد. همین هزینهِ زنده‌مانی برای یک نفر در تهران بدونِ احتسابِ ریالی بابتِ مسکن ماهانه دست‌کم ۳۰ تا ۳۵ میلیون تومان آب می‌خورد و در صورتِ افزودنِ هزینه سرپناه، حداقلِ مخارج برای اینکه یک جوان در پایتخت فقط زنده بماند، بین ۳۰ تا ۵۰ میلیون تومان در ماه است.»

او درباره سقوطِ کیفیتِ تغذیه شاغلان و گسترشِ پدیده «شاغلانِ فقیر» می‌افزاید: «امروز در تهران، تهیه یک وعده غذای ساده مانند پیتزایِ معمولی نزدیک به یک میلیون تومان تمام می‌شود؛ نمونه‌های ارزان‌تر نیز البته در بازار وجود دارد، اما به دلیلِ استفاده از مواد اولیه بی‌کیفیت، عملاً چیزی جز به حراج گذاشتن و ارزان‌فروشیِ سلامتِ جسم نیست. این دقیقاً همان پدیده “شاغلینِ فقیر” است که سال‌ها پیش نسبت به شکل‌گیریِ آن هشدار داده می‌شد و امروز به واقعیتِ مسلطِ جامعه تبدیل شده است. با چنین دریافتی‌هایی، یک جوان چگونه می‌تواند یک میلیارد تومان برای تشکیلِ مسکن پس‌انداز کند؟ زمانی که فرد بخواهد به این ارقام دست یابد، دیگر هیچ نشانی از زندگی برایش باقی نمی‌ماند و به ناچار به سمتِ مشاغلِ غیرمولد، غیرواقعی و غیررسمی سوق داده می‌شود که ثمره‌اش، همین وضعیتِ موجود در کفِ جامعه است.»

پروژه «آینده‌فروشی» در پلتفرم‌های قسطی؛ از بغضِ پانزدهمِ ماه تا جنگِ دارا و ندار

توفیقی در تحلیلِ گسترشِ وام‌های خرد و خریدهای چهارقسطه برای تأمینِ ابتدایی‌ترین اقلامِ روزمره معتقد است: «جوانان در شبکه‌های اجتماعی تعبیرِ بسیار گویایی ساخته‌اند که همگان با آن هم‌ذات‌پنداری می‌کنند و می‌گویند: “حقوقم را گرفتم، تمامِ بدهی‌هایم را پرداختم و اکنون به یک خوش‌حسابِ گدا تبدیل شده‌ام!” واقعیت این است که وقتی بخواهند جامعه‌ای را از قدرتِ اندیشه تهی کنند و مانع از آن شوند که مردم به فردا بیندیشند و بپرسند چرا و چگونه این بحران بر سرِ ما آوار شد، آینده را از آن‌ها سلب می‌کنند؛ به بیانِ دقیق‌تر، جامعه را به “آینده‌فروشی” وادار می‌سازند. کارآمدترین ابزارِ آینده‌فروشی نیز ورود به همین پلتفرم‌های اعتباری است که همچون قارچ در حال روییدن هستند؛ از اسنپ‌پی و دیجی‌پی گرفته تا تارا، دیما، بلوبانک و مواردِ مشابه. مادامی که شهروندان به این شیوه روزگار می‌گذرانند، زندگیِ خود را پیش‌فروش کرده‌اند و دیگر مجالی برای اندیشیدن به آینده و چراییِ شرایط موجود ندارند. همگیِ ما نیز چه بازنشسته به یک شکل و چه نیروی کارِ جوان به شکلی دیگر به این چرخه مبتلا شده‌ایم، چرا که در غیر این صورت، چرخِ زندگیِ روزمره اساساً نمی‌چرخد. این مؤسساتِ اعتباری نیز از سرِ خیرخواهی چنین نمی‌کنند، بلکه دقیقاً در راستای سیاست‌های کلانِ دولتِ در سایه عمل می‌کنند تا مردم ناگزیر به پیش‌فروش کردنِ آینده خود باشند.»

این کارشناس سبد معیشت، تبعاتِ روانی و اجتماعیِ این بدهکاریِ فرساینده را چنین کالبدشکافی می‌کند: «هیچ‌کس برای تفریح و خوش‌گذرانی به سراغِ اسنپ‌پی و دیجی‌پی نمی‌رود، بلکه برای زنده ماندن به آن‌ها پناه می‌برد. اما پیامدِ این روند چیست؟ استرسِ ناشی از این بدهکاری‌ها از روزِ پانزدهمِ هر ماه، روح و روانِ انسان را می‌خورد؛ دغدغهِ مداومِ اینکه ابتدای ماه در راه است و چه مبلغی باید به دیجی‌پی، اسنپ‌پی، تارا، بلوبانک و دیما پرداخت شود و در نهایت، هیچ‌چیز برای خودِ فرد باقی نمی‌ماند. این اضطرابِ مستمر، انسان را به مرزِ خفگی می‌رساند، توانِ هرگونه کنشِ آگاهانه را از او می‌گیرد و به طور ناخودآگاه به شکلِ “بغض و خشم” سر باز می‌کند. نخستین قربانیِ این وضعیت، شخصِ خودِ فرد است؛ چرا که این بغض و خشم ابتدا او را از درون متلاشی می‌کند و سپس به بیرون سرریز شده و نمودِ اجتماعی می‌یابد. این سرریزِ روانی گاه در قالبِ نزاع‌های خانوادگی ظاهر می‌شود، گاه به شکلِ درگیری‌های خیابانی و محله‌ای، و در آینده‌ای بسیار نزدیک، احتمالاً به تقابل‌ها و جنگ‌های خیابانی میانِ “دارا و ندار” تبدیل خواهد شد. هرچند رگه‌هایی از این التهاب همین امروز نیز مشهود است، اما به زودی نمودهای اجتماعیِ به مراتب بیشتری پیدا خواهد کرد. زمانی که در ذهنِ نیروی کار این خشم شکل بگیرد که چرا او باید برای زنده ماندن آینده‌فروشی کند، در حالی که طبقه دیگری از این ساختار امتیاز می‌گیرد و در رفاه و لذت به سر می‌برد، شکافِ طبقاتی تبعات سنگینی را رقم خواهد زد.»

۱۰۸ سال کار برای خریدِ یک آلونک

او ریشه اصلیِ این بن‌بستِ اقتصادی را در ساختارِ مدیریتِ کلان کشور می‌داند و تصریح می‌کند: «اگر بر سرِ کشوری بمب یا موشک ببارد و آوار فرو بریزد، می‌توان ویرانی‌های آن را دوباره آباد کرد؛ اما سنگین‌ترین آواری که امروز بر سرِ کشورِ ما فروریخته و کسی به آن توجه نمی‌کند، سوءمدیریت است. این بحران، صرفاً به دولتِ پزشکیان محدود نمی‌شود و شخصِ او نیز به تنهایی وزنه‌ای در این معادله کلان به شمار نمی‌رود؛ کمااینکه در دوره‌های قبل هم وضعیت تقریباً همین بود. تفاوت چندانی میانِ این دولت‌ها وجود ندارد. نمونه روشنِ این شیوه حکمرانی را می‌توان در سیاست‌گذاریِ بنزین مشاهده کرد؛ جایی که با طرحِ بهانه‌های تکراری درباره کمبود سوخت، جمع‌آوریِ کارت‌های سوخت و جلوگیری از قاچاق، ابتدا جامعه را به سمتِ بنزینِ سوپرِ لیتری ۱۰۰ هزار تومان و هزینه سه تا چهار میلیون تومانی برای پر کردنِ یک باک سوق می‌دهند و فردای آن روز، نرخِ بنزینِ ۵۰ هزار تومانی را مطرح می‌کنند تا مردم از سرِ استیصال از آن استقبال کنند. این دقیقاً مصداقِ سیاستِ “به مرگ گرفتن تا به تب راضی شود” است.»

توفیقی در بخشِ پایانیِ سخنانش، اثرِ این ناامیدیِ اقتصادی بر بنیانِ خانواده و سبکِ زندگیِ نسلِ جدید را چنین توصیف می‌کند: «در این شرایط بدیهی‌ست که جوان دیگر به سراغِ ازدواجِ رسمی نرود، پدیده‌هایی نظیر ازدواج سفید گسترش یابد و کار به جایی برسد که در میانِ خودِ جوانان به یک کنایه تلخ و رایج تبدیل شود که تن دادن به ازدواج در این شرایطِ اقتصادی، تنها از کسی برمی‌آید که عقلِ سلیم خود را از دست داده و ماده روانگردانِ شیشه مصرف کرده باشد! نه پسران به سراغِ تشکیل خانواده می‌روند و نه دختران، و پیامدِ ناگزیرِ آن، بروزِ ناهنجاری‌های اجتماعی است. در پیرامونِ ما نمونه‌های بسیاری دیده می‌شود که دختران شب به منزل بازنمی‌گردند. با نگاهی به الگوی ارتباطاتِ امروزِ جوانان، نمی‌توان نامِ این وضعیت را فقط “بی‌بندوباری” گذاشت؛ نامِ واقعیِ این پدیده، “به تهِ خط رسیدن” است.»

این فعال کارگری در توضیحِ چراییِ رسیدنِ جوانان به این نقطه جمع‌بندی می‌کند: «جوانِ امروز دیگر به آینده نمی‌اندیشد و تنها می‌خواهد زنده بماند و در کنارِ هم‌سن‌وسالانش بغضِ فروخورده خود را تخلیه کند؛ زیرا با یک محاسبه ساده درمی‌یابد که اگر از امروز هیچ‌چیز نخورد و تمامِ درآمدش را پس‌انداز کند، به شرط تثبیتِ قیمت‌های فعلی، باید ۱۰۸ سال زنده بماند و کار کند تا بتواند یک آلونک محقر بخرد! خریدِ مسکن ناممکن است؛ خودروهای خارجی مطلقاً دست‌نیافتنی شده‌اند؛ خودروهای بی‌کیفیتِ داخلی از مرزِ یک میلیارد عبور کرده و به دو تا سه میلیارد تومان رسیده‌اند؛ و حتی برای خریدِ یک دست لباسِ مناسب نیز باید حقوقِ سه ماه را پیش‌پرداخت کرد. در چنین بن‌بستی، جوان با خود می‌گوید چه راهی باقی مانده است جز آنکه در جمع‌های دوستانه، با پناه بردن به الکل، مواد، یک ساندویچِ ساده و پایکوبی، صرفاً بغضِ خود را بیرون بریزیم؟ هرچند همین گریزگاهِ مقطعی نیز تنها در توانِ لایه‌های متوسطِ رو به بالاست که وضعیتِ مالیِ بهتری دارند. وقتی جامعه‌ای به نقطه‌ای می‌رسد که دیگر کسی به پس‌انداز و آینده فکر نمی‌کند و می‌خواهد اکنونِ خود را به مرز نابودی بکشد، آن جامعه واردِ مرحله “فروپاشیِ اجتماعی” شده است، نه رفاه.»

از انسانی که لبه پرتگاهِ بقا آویزان مانده، طلبکارانه می‌پرسند که چرا پرواز نمی‌کنی؟!

چراغ‌های اتاقِ هشت‌نفره‌ی پانسیون در خیابانِ انقلاب تهران که خاموش می‌شود، تازه صدایِ غلت زدن‌هایِ کلافه روی تخت‌هایِ فلزیِ دوطبقه و نورِ آبیِ صفحه‌نمایشِ گوشی‌هایی که روی اپلیکیشن‌هایِ پرداختِ قسط قفل شده‌اند، در تاریکی جان می‌گیرد. اینجا پایانِ یک روزِ سخت دیگر برای نسلی است که از ساعتِ ششِ صبح تا یازدهِ شب در شرکت‌ها، فروشگاه‌ها، انبارها و یا به عنوان راننده و پیک موتوری دوندگی کرده است تا فقط از خطِ فقر جا نماند.

سال‌ها پیش، محمد مختاری، نویسنده و مترجم، در توصیفِ آنچه استرس و تنگنا بر سرِ روانِ انسان می‌آورد، جمله‌ای گفته بود که گویی دقیقاً برای توصیفِ امروزِ همین اتاق‌هایِ خوابگاهی و جوانانِ حبس‌شده در خانه‌هایِ پدری نوشته شده است: «آدمیزاد که خیکِ ماست نیست انگشت بزنیم توش، جای انگشت هم بیاد؛ جایِ انگشتِ درد و فقر و رنج و بلا و تنهایی و بی‌پناهی در آدم می‌ماند…»

فرورفتگیِ این انگشتانِ بی‌رحم بر تن و روانِ جوانِ ۳۰ تا ۴۰ میلیون‌بگیر در تهرانِ ۱۴۰۵، یک استعاره ادبی نیست؛ واقعیتی است که هر شب روی تشک‌هایِ نازکِ خوابگاه‌ها و پشتِ درهایِ بسته اتاق‌هایِ خانه پدری، نفس می‌کشد. اما این همه فشارِ انباشته، این شرمندگیِ نخریدنِ یک پیراهنِ نو، و این وحشتِ مدام از رسیدنِ پانزدهمِ ماه، به کجا می‌رود؟ زهرِ این تحقیرِ روزمره را چه کسی قورت می‌دهد و روزی که دیگر ظرفِ روحِ آدمیزاد گنجایشِ نگه‌داشتنِ آن را نداشته باشد و به بیرون سرریز کند، چه تصویری در خیابان‌های شهر رقم می‌خورد؟

تا زمانی که این درد سر باز نکرده و در سکوتِ شبانه حبس است، تنها یک نفر تاوانِ آن را می‌دهد: خودِ جوان؛ بی‌صدا، تنها و از جیبِ جان و اعصابِ خویش. وقتی ساعتِ دوازدهِ شب، بدنِ کوفته از دو شیفت کارِ بی‌وقفه روی تخت می‌افتد اما مغز از شدتِ محاسبه قسط‌هایِ عقب‌افتاده سوت می‌کشد، این خودِ اوست که زیرِ آوارِ این فرسایش له می‌شود. جایی که اضطرابِ دائمیِ بقا، قدرتِ هرگونه فکر کردن به فردا و هر تصمیمِ آگاهانه‌ای را از انسان می‌گیرد، فرد برای اینکه از درون متلاشی نشود، ناچار است درد را در خودش خفه کند؛ یکی با ورق‌هایِ قرصِ اعصاب و آرام‌بخش‌هایِ سنگین در کشویِ فلزیِ کنار تختش سعی می‌کند چند ساعت خوابِ مصنوعی بخرد، و دیگری در دورهمی‌هایِ تلخ و بی‌افقِ آخرِ هفته، به الکل و دود پناه می‌برد تا فقط برای چند ساعت هم که شده، فراموش کند که در سی‌سالگی هیچ آینده‌ای ندارد و تمامِ جوانی‌اش به نسیه فروخته شده است.

و درست در میانه همین بی‌پناهیِ مطلق است که کمدیِ سیاهِ «روان‌شناسیِ زرد» و کاسبانِ «توسعه فردی و انگیزشی» واردِ میدان می‌شود تا نمک بر زخمِ این نسل بپاشد. جوانی که پس از چهارده ساعت دویدن، نیمه‌شب در تختِ نودسانتی‌متریِ خوابگاه صفحه گوشی‌اش را بالا و پایین می‌کند، از یک سو با موعظه‌هایی روبه‌روست که او را به کم‌کاری و تغییرِ سبکِ زندگی متهم می‌کنند، و از سویِ دیگر با لشکری از مربیانِ خوش‌پوشِ موفقیت، اساتیدِ «ارتعاش و جذب» و فروشندگانِ سمینارهایِ انگیزشی مواجه می‌شود که در برابرِ دوربین‌هایِ میلیونی می‌نشینند و با لبخند فریاد می‌زنند: «فقر در ذهنِ توست!»، «از منطقه امنت خارج شو تا رشد کنی!»، «اگر هنوز مستأجری، یعنی به اندازه کافی رویِ باورت کار نکرده‌ای!» و «به جایِ بهانه‌تراشی، صبح‌ها ساعتِ پنج بیدار شو و کتابِ موفقیت بخوان!»

این پول‌سازی‌های مثلاً انگیزشی، سخت‌ترین ضربه را به روانِ جوانِ کارگر و کارمند می‌زند؛ چرا که با یک شعبده‌بازی، تمامِ ناکارآمدی‌ها، تورمِ لجام‌گسیخته، رانت و انسدادِ اقتصادی را از دوشِ مسببانِ اصلی برمی‌دارد و بارِ گناه را یک‌جا بر دوشِ خودِ قربانی می‌اندازد. به جوانی که زیرِ چرخ‌دنده‌هایِ اجاره‌خانه و قسطِ روغن و برنج استخوان خرد کرده و اصلاً «منطقه امنی» ندارد که بخواهد از آن خارج شود، تلقین می‌کنند که اگر در سی‌سالگی نمی‌توانی خانه و ماشین بخری یا ازدواج کنی، تقصیرِ تورم و دستمزدِ سرکوب‌شده نیست؛ تقصیرِ خودِ توست که «تلاش نکرده‌ای»، «ذهنیتِ ثروت‌ساز نداشته‌ای» و «نخواسته‌ای رشد کنی». آن‌ها از انسانی که دو دستی از لبه پرتگاهِ بقا آویزان مانده تا سقوط نکند، طلبکارانه می‌پرسند که چرا پرواز نمی‌کنی؟!

گزارش: سعید حسام‌الدینی- ایلنا